Маңғыстаудың экологиялық сын-қатерлері: ең үздік қолжетімді техникаларды қолданып орнықты дамуға бет алу

Маңғыстау облысы Қазақстанның экологиялық ең сезімтал өңірлерінің бірі болып отыр. Шөл ландшафы мен Каспий жағалауы арасында елдің ірі мұнай-газ және уран кәсіпорындары орналасқан. Өңірдің экономикалық маңызы зор екені даусыз, бірақ ондаған жылдар бойы жүргізіліп келе жатқан  қарқынды өндірістік қызметтер қоршаған ортаға терең із қалдырып отыр.

Ауданы 66 шаршы километрді алып жатқан Қошқар Ата қалдыққоймасы ең қауіпті объектілердің біріне жатады. Бұл объектіде ондаған жылдар бойғы өнеркәсіптік қызметтің нәтижесінде жиналған миллиондаған тонна уытты және радиоактивті қалдықтар жатыр. 2026 жылы аяқталатын топырақтың құнарлылығын қалпына келтіру бағдарламасы іске асырылып жатқанымен, ластану қатері сақталып отыр: сүзгі ағындары мен жел тозаңы аймақтың топырағы мен ауасын ластауда.

Қатты және қауіпті қалдықтардың проблемасы да шешілмей тұр. 2023 жылғы тоғыз айдың ішінде 100 мың тоннадан астам тұрмыстық қалдық жиналды, оның шамамен 30 пайызы ғана қайта өңделген. Полигондардың басым көпшілігі экологиялық талаптарға сай емес. Мұнай өндіру және қайта өңдеу ісінің өнімі – мұнай шламдары айрықша қауіп төндіріп отыр, оларды қайта өңдеу жұмысы әлі күнге дейін жолға қойылған жоқ. 

Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша 2024 жылы өңірде атмосфераға 105,5 мың тонна ластағыш зат шығарылған, оның 103 мың тоннасы – тазартылмаған. Негізгі үлесті көмірсутектер, көміртек тотығы, азот тотықтары және күкіртті ангидрид құрайды. Шығарындылардың мұндай құрылымы өңірдің көмірсутекті өндірудің дәстүрлі технологияларына тәуелділігін көрсетеді.

Формалды түрде табиғат қорғау объектісі деген мәртебесі бар Қаракөл көлінің жай-күйі алаңдатып отыр. Су айдыны қараусыз, өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтардың үйіндісіне айналған. Бұл - өңірдің биологиялық алуан түрлілігіне және жыл құстарының жылы жаққа ұшатын жолына қауіп төндіреді.

Су ресурстары проблемасы да негізгі қиындықтардың бірі. Өңірде тұщы су тапшы: қолданыстағы тұщыту және тазарту қуаттары халық пен өнеркәсіптің қажеттіліктерін өтеуге қауқарсыз. Тозған инфрақұрылым мен су тұтыну көлемінің өсуі су дағдарысы қаупін күшейтіп отыр. Каспий теңізіне де антропогендік қысым жасалып отыр, оған сарқынды сулар мен апаттық сулар төгіледі. 

Ең үздік қолжетімді техникаларды (ЕҚТ) енгізе отырып, кешенді экологиялық шешімдерге көшпей, бұл проблемаларды шешу мүмкін емес. Еуропалық Одақ елдерінен бастап Парсы шығанағы мемлекеттеріне дейінгі халықаралық тәжірибе - ЕҚТ енгізу - шығарындыларды едәуір қысқартуға, суды пайдаланудың тиімділігін арттыруға және экологиялық жүктемені төмендетуге мүмкіндік беретінін көрсетіп отыр.

Мамандар Маңғыстауда ЕҚТ-ны енгізудің негізгі бағыттары ретінде  алауды жағуды азайту, көмірсутек буын ұстау жүйесін, Leak Detection and Repair (LDAR) бағдарламасын енгізуді, күкірт тазарту, десульфуризациялау және тұйық су циклдерін жасауды ұсынып отыр. Сондай-ақ шығарындылардың үздіксіз мониторингі жүйелерін орнату және жаңа буынды тұщыландыру технологияларын енгізу ұсынылады. 

Мұндай шешімдер халықаралық тәжірибеде өз тиімділігін дәлелдеді. ЕО елдерінде LDAR-бағдарламалар мен онлайн-бақылау метанның жылыстауын ондаған пайызға төмендетуге мүмкіндік берді. Парсы шығанағы мемлекеттерінде Zero Liquid Discharge технологиясы сұйық төгінділерді толық жоюды қамтамасыз етеді.

Маңғыстауда ЕҚТ енгізу ірі мұнай кәсіпорындары үшін әсіресе өзекті. Экологиялық қауіпсіз өндіру, ілеспе газды кәдеге жарату, резервуарларды герметизациялау, алау жүйелерін жаңғырту, қалдықтарды қайта өңдеу және ауа мен суды бақылаудың цифрлық жүйелерін енгізу - басым бағыттар болып табылады. Бұл қадамдар өңірге түсетін өнеркәсіптік жүктемені едәуір төмендетуге қабілетті.

Осылайша, Маңғыстау облысы кешенді шараларды қажет етеді: Қошқар-Ата қалдықтар қоймасын қалпына келтіруді аяқтау, қалдықтарды бөлек жинау жүйелерін енгізу, мұнай шламдарын қайта өңдеу бойынша қуаттарды кеңейту, табиғи экожүйелерді қорғау және халықтың экологиялық мәдениетін арттыру қажет, - деп санайды Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығының сарапшылары. Сонымен қатар тазарту құрылыстарын тұщыту және жаңғырту жүйесін дамыту, сондай-ақ Каспийдің жағалау аймағындағы төгінділер мен авариялық ағып кетулерді бақылауды күшейту қажет. Сондай-ақ, ЕҚТ мен кешенді мемлекеттік бағдарламаларды тиімді іске асыру кезінде ғана экологиялық тәуекелдерді біртіндеп азайтуға болатынын ерекше атап өтеміз, олар бүгінде аса күрделі мәселе болып тұр және мемлекеттің, бизнес пен қоғамның ұдайы назар аударын талап етеді.

Бүгінгі Маңғыстау облысы – жаңа даму моделін талап ететін ресурстық сыйымды экономиканың көрсеткіші. Ең үздік қолжетімді техникаларды қолдана отырып, кешенді экологиялық рұқсатты енгізу және іске асыру және экологиялық бақылауды күшейту - өңірді қауіпті аймақтан өнеркәсіп пен табиғат өзара тепе-теңдік сақтайтын тұрақты индустриалды өсу көрсеткіші бар аймаққа айналдырады. 

Г.А. Медиева 

Э.ғ.д.академик,ХЖТИЖО ғылыми кеңесшісі